ಹಂಪಿ
ಪರಿಚಯ
ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯದ ವಿಜಯನಗರ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ, ತುಂಗಭದ್ರಾ ನದಿಯ ತಟದಲ್ಲಿ ಅಲಂಕಾರವಾಗಿ ನೆಲೆಗೊಂಡಿರುವ ಹಂಪಿ (Hampi) ಭಾರತದ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಾಚೀನ ಮತ್ತು ವೈಭವಶಾಲಿ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. ಇದು ಪ್ರಾಚೀನ ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ರಾಜಧಾನಿಯಾಗಿದ್ದು, ಅದರ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ, ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ ಹಾಗೂ ಕಲಾತ್ಮಕ ವೈಭವಕ್ಕಾಗಿ ವಿಶ್ವದಾದ್ಯಂತ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. ಹಂಪಿಯ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕಲ್ಲು, ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಶಿಲ್ಪವು ಆ ಕಾಲದ ಮಹೋನ್ನತ ನಾಗರಿಕತೆಯ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿದೆ. 1986ರಲ್ಲಿ ಯುನೆಸ್ಕೋ ಹಂಪಿಯನ್ನು ವಿಶ್ವ ಪಾರಂಪರಿಕ ತಾಣವೆಂದು ಘೋಷಿಸಿದೆ.
ಇತಿಹಾಸದ ಹಿನ್ನೆಲೆ
ಹಂಪಿಯ ಇತಿಹಾಸ ಕ್ರಿ.ಶ. 14ನೇ ಶತಮಾನದ ಪ್ರಾರಂಭದಿಂದ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಆ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ದೆಹಲಿಯ ಸುಲ್ತಾನರು ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತವನ್ನು ಆಕ್ರಮಿಸಲು ಮುಂದಾದಾಗ, ಇಬ್ಬರು ಕನ್ನಡ ಸಹೋದರರಾದ ಹರಿಹರರಾಯರು ಮತ್ತು ಬುಕಕರಾಯರು ತಮ್ಮ ಗುರು ವಿದ್ಯಾರಣ್ಯ ಸ್ವಾಮಿಗಳ ಆಶೀರ್ವಾದದಿಂದ ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಕ್ರಿ.ಶ. 1336ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು. ಹಂಪಿಯು ಆ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ರಾಜಧಾನಿಯಾಯಿತು.
ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವು ಮುಂದಿನ ಎರಡು ಶತಮಾನಗಳಲ್ಲಿ ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದ ರಾಜಕೀಯ, ಆರ್ಥಿಕ, ಧಾರ್ಮಿಕ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿ ಬೆಳೆಯಿತು. ಇದರ ಅಗ್ರಗಣ್ಯ ಆಡಳಿತಗಾರರಲ್ಲಿ ದೇವರಾಯ ದ್ವಿತೀಯ, ಸಾಲುವ ನರಸನಾಯಕ, ಮತ್ತು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಶ್ರೀ ಕೃಷ್ಣದೇವರಾಯ ಪ್ರಮುಖರು. ಕೃಷ್ಣದೇವರಾಯರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ವಿಜಯನಗರವು ತನ್ನ ಅತ್ಯುನ್ನತ ಶಿಖರ ತಲುಪಿತು. ಅವರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಕೃಷಿ, ವ್ಯಾಪಾರ, ವಾಣಿಜ್ಯ, ಶಿಕ್ಷಣ, ಸಾಹಿತ್ಯ, ಕಲೆ ಮತ್ತು ಸಂಗೀತ ಎಲ್ಲ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಕಂಡುಬಂದಿತು.
ವಿದೇಶಿ ಪ್ರವಾಸಿಗರಾದ ನಿಕೋಲೊ ಕಾಂಟಿ, ಅಬ್ದುಲ್ ರಜ್ಜಾಕ್, ಡೊಮಿಂಗೊ ಪಯೆಸ್ ಮುಂತಾದವರು ವಿಜಯನಗರದ ವೈಭವವನ್ನು “ಲಂಡನ್ ಅಥವಾ ರೋಮ್ನಿಗಿಂತಲೂ ಶ್ರೀಮಂತ ನಗರ” ಎಂದು ವರ್ಣಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಆದರೆ ಈ ವೈಭವ ಶಾಶ್ವತವಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. 1565ರಲ್ಲಿ ತಾಳಿಕೋಟೆಯ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ವಿಜಯನಗರ ಸೇನೆ ದೆಕ್ಕನ್ ಸುಲ್ತಾನರ ವಿರುದ್ಧ ಸೋತು, ನಗರವನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಹಾಳುಮಾಡಲಾಯಿತು. ಹಂಪಿಯು ಧ್ವಂಸಾವಶೇಷಗಳಾಗಿ ಉಳಿಯಿತು.
ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ ಮತ್ತು ಶಿಲ್ಪಕಲೆ
ಹಂಪಿಯ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪವು ದ್ರಾವಿಡ ಶೈಲಿಯ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಉದಾಹರಣೆ. ಕಲ್ಲಿನ ಮೇಲೆ ಕೆತ್ತಲಾದ ಕಲಾಕೃತಿಗಳು, ಮಂದಿರಗಳ ಶಿಖರಗಳು, ಮಂಟಪಗಳು ಮತ್ತು ರಾಜಮನೆಗಳ ಅವಶೇಷಗಳು ಅದ್ಭುತ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನು ಬಿಂಬಿಸುತ್ತವೆ. ಹಂಪಿಯ ಪ್ರಮುಖ ಸ್ಮಾರಕಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಹೀಗಿವೆ:
- ವಿರುಪಾಕ್ಷ ದೇವಸ್ಥಾನ – ತುಂಗಭದ್ರಾ ನದಿಯ ತಟದಲ್ಲಿರುವ ಈ ದೇವಾಲಯವು ಇಂದಿಗೂ ಪೂಜೆಗೆ ಬಳಸಲ್ಪಡುವ ಪುರಾತನ ದೇವಾಲಯವಾಗಿದೆ. ಶಿವನ ಅವತಾರವಾದ ವಿರುಪಾಕ್ಷ ದೇವರಿಗೆ ಅರ್ಪಿತವಾದ ಇದು ಹಂಪಿಯ ಹೃದಯಸ್ಥಳ. ದೇವಾಲಯದ ಗೋಪುರವು ಸುಮಾರು 160 ಅಡಿ ಎತ್ತರದಲ್ಲಿದ್ದು, ಅದ್ಭುತ ಶಿಲ್ಪಕಲೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದೆ.
- ವಿಜಯ ವಿಠ್ಠಳ ದೇವಾಲಯ – ಹಂಪಿಯ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ದೇವಾಲಯಗಳಲ್ಲಿ ಇದು ಪ್ರಮುಖವಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಇರುವ ಕಲ್ಲಿನ ರಥ ಮತ್ತು ಸಂಗೀತ ಸ್ತಂಭಗಳು ವಿಶ್ವದ ಕಲೆಪ್ರೇಮಿಗಳನ್ನು ಅಚ್ಚರಿಗೊಳಿಸುತ್ತವೆ. ಕಲ್ಲಿನ ಸ್ತಂಭಗಳನ್ನು ತಟ್ಟಿದಾಗ ವಿವಿಧ ಸ್ವರಗಳು ಮೂಡುವುದೇ ಈ ದೇವಾಲಯದ ವಿಶೇಷತೆ.
- ಹಜಾರ ರಾಮ ದೇವಾಲಯ – ರಾಮಾಯಣದ ದೃಶ್ಯಗಳನ್ನು ಶಿಲಾ ಕೆತ್ತನೆಗಳ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಅಲಂಕರಿಸಿರುವ ಈ ದೇವಾಲಯವು ಶಿಲ್ಪಕಲೆಯ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆ.
- ಲೋಟಸ್ ಮಹಲ್ – ಇದು ರಾಣಿಯರ ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಸ್ಥಳವಾಗಿದ್ದು, ಮುಸ್ಲಿಂ ಮತ್ತು ಹಿಂದೂ ಶೈಲಿಯ ಸಂಯುಕ್ತ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪದ ಉತ್ತಮ ಉದಾಹರಣೆ.
- ಮಹಾನವಮಿ ದಿಬ್ಬ, ಅನೆಗುಂಡಿ ಕೋಟೆ, ಬಾಲಕೃಷ್ಣ ದೇವಾಲಯ, ಅಚ್ಯುತರಾಯ ದೇವಾಲಯ, ಬಜಾರ್ ಬೀದಿ, ಹಾಗೂ ರಾಣಿ ಬಾವಿಗಳು ಹಂಪಿಯ ವೈವಿಧ್ಯಮಯ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪದ ದೃಶ್ಯಗಳು.
ಹಂಪಿಯ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಶಿಲ್ಪವೂ ಕಲೆ, ಧಾರ್ಮಿಕ ನಂಬಿಕೆ ಮತ್ತು ಜೀವನಶೈಲಿಯ ಒಳನೋಟವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ.
ಪೌರಾಣಿಕ ಹಿನ್ನೆಲೆ
ಹಂಪಿಯು ಕೇವಲ ಐತಿಹಾಸಿಕ ತಾಣವಲ್ಲ, ಇದು ಪೌರಾಣಿಕ ಮಹತ್ವವನ್ನೂ ಹೊಂದಿದೆ. ರಾಮಾಯಣದ ಪ್ರಕಾರ, ಹಂಪಿಯು ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾ ರಾಜ್ಯವೆಂದು ಪರಿಚಿತವಾಗಿತ್ತು. ಇದೇ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ವಾನರರಾಜ ಸುಗ್ರೀವರನ್ನು ಭೇಟಿಯಾಗಿ, ಹನುಮಂತನ ಸಹಾಯದಿಂದ ಸೀತೆಯನ್ನು ಹುಡುಕಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು. ಹಂಪಿಯ ಸಮೀಪದ ಅಂಜನಾದ್ರಿ ಬೆಟ್ಟವನ್ನು ಹನುಮಂತನ ಜನ್ಮಸ್ಥಳವೆಂದು ನಂಬಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಪೌರಾಣಿಕ ಪೈತೃಕತೆ ಹಂಪಿಯ ಧಾರ್ಮಿಕ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಮತ್ತಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ.
ಆರ್ಥಿಕ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ವೈಭವ
ವಿಜಯನಗರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಹಂಪಿ ವ್ಯಾಪಾರ ಮತ್ತು ವಾಣಿಜ್ಯದ ಪ್ರಮುಖ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿತ್ತು. ಚಿನ್ನ, ಬೆಳ್ಳಿ, ಮುತ್ತು, ವಜ್ರಗಳು ಮತ್ತು ವಸ್ತ್ರಗಳ ವ್ಯಾಪಾರ ಇಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತಿತ್ತು. ಭಾರತ, ಚೀನಾ, ಪರ್ಷಿಯಾ ಮತ್ತು ಪೋರ್ಚುಗಲ್ನ ವ್ಯಾಪಾರಿಗಳು ಇಲ್ಲಿ ವಾಣಿಜ್ಯ ನಡೆಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಸಾಹಿತ್ಯ ಮತ್ತು ಕಲೆಯ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿಯೂ ವಿಜಯನಗರ ಕಾಲವು ಚಿನ್ನಯುಗವಾಗಿತ್ತು. ಕವಿರಾಜಮಾರ್ಗದ ನಂತರದ ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಅತ್ಯಂತ ಬೆಳಕಿನ ಯುಗವಿದು. ಪಂಪ, ಕರ್ಣಪೂರ, ಅಚ್ಯುತರಾಯ, ಕೇಶವದಾಸ, ಮತ್ತು ತಿರುಪತಿ ವೆಂಕಟಕವಿಗಳು ಈ ಕಾಲದ ಪ್ರಸಿದ್ಧರು. ಕೃಷ್ಣದೇವರಾಯರು ತಾವೇ “ಅಮುಕ್ತಮಾಲ್ಯದ” ಎಂಬ ತೆಲುಗು ಕಾವ್ಯವನ್ನು ರಚಿಸಿದರು.
ಯುನೆಸ್ಕೋ ಮಾನ್ಯತೆ ಮತ್ತು ಸಂರಕ್ಷಣೆ
1986ರಲ್ಲಿ ಯುನೆಸ್ಕೋ ಹಂಪಿಯನ್ನು ವಿಶ್ವ ಪಾರಂಪರಿಕ ತಾಣ ಎಂದು ಘೋಷಿಸಿದೆ. ಇದರಿಂದ ಹಂಪಿಯ ಸಂರಕ್ಷಣೆಗೆ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮತ್ತು ಅಂತರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಕೈಗೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ. ಹಂಪಿ ವಿಶ್ವದ ಇತಿಹಾಸ ಸಂಶೋಧಕರ ಮತ್ತು ಪುರಾತತ್ವ ತಜ್ಞರ ಅಧ್ಯಯನ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದೆ. ಆದರೆ, ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮದ ಅತಿಯಾದ ಒತ್ತಡ, ಪ್ರಕೃತಿಯ ಹಾನಿ ಮತ್ತು ಮಾನವ ನಿರ್ಲಕ್ಷ್ಯ ಹಂಪಿಯ ಸಂರಕ್ಷಣೆಗೆ ಸವಾಲುಗಳಾಗಿವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸರ್ಕಾರ, ಪುರಾತತ್ವ ಇಲಾಖೆ ಹಾಗೂ ಸ್ಥಳೀಯ ಜನರು ಸೇರಿ ಹಂಪಿಯ ಪೈತೃಕವನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ.
ಹಂಪಿ ಉತ್ಸವ
ಪ್ರತಿವರ್ಷ ಹಂಪಿಯಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವ ಹಂಪಿ ಉತ್ಸವ ಅಥವಾ “ವಿಜಯೋತ್ಸವ”ವು ಹಂಪಿಯ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಜೀವಾಳವನ್ನು ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಉತ್ಸವದಲ್ಲಿ ನೃತ್ಯ, ಸಂಗೀತ, ನಾಟಕ, ಜನಪದ ಪ್ರದರ್ಶನಗಳು, ರಥೋತ್ಸವ ಮತ್ತು ದೀಪಾಲಂಕಾರಗಳಿಂದ ಹಂಪಿಯು ಜೀವಂತವಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು ಕೇವಲ ಹಳೆಯ ವಿಜಯನಗರದ ನೆನಪನ್ನು ಉಳಿಸುವುದಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಕರ್ನಾಟಕದ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಒಗ್ಗಟ್ಟಿನ ಸಂಕೇತವೂ ಆಗಿದೆ.
ಸಮಾರೋಪ
ಹಂಪಿ ಭಾರತದ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಪರಂಪರೆಯ ಜೀವಂತ ಸಂಕೇತ. ಅದು ಕೇವಲ ಅವಶೇಷಗಳ ನಗರವಲ್ಲ; ಅದು ನಮ್ಮ ಪೂರ್ವಜರ ಕಲಾತ್ಮಕ ಶಕ್ತಿ, ಧಾರ್ಮಿಕ ನಂಬಿಕೆ, ರಾಜಕೀಯ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಮತ್ತು ಮಾನವ ಕೌಶಲ್ಯದ ಪ್ರತಿರೂಪ. ಹಂಪಿಯ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕಲ್ಲು, ಪ್ರತಿಯೊಂದು ದೇವಾಲಯವು “ವೈಭವವು ನಾಶವಾದರೂ ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಅಮರ” ಎಂಬ ಸಂದೇಶ ನೀಡುತ್ತದೆ. ಇಂದಿನ ಪೀಳಿಗೆಯ ಕರ್ತವ್ಯವೆಂದರೆ ಹಂಪಿಯಂತಹ ಪುರಾತನ ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ಕಾಪಾಡಿ ಮುಂದಿನ ತಲೆಮಾರಿಗೆ ನೀಡುವುದು. ಹಂಪಿ ನಮ್ಮ ದೇಶದ ಗೌರವ, ಕರ್ನಾಟಕದ ಕಿರೀಟಮಣಿ ಮತ್ತು ಭಾರತದ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ಅಮರ ಪ್ರತೀಕವಾಗಿದೆ. ಹಂಪಿ ಎಂದರೆ ಇತಿಹಾಸದ ಕಲ್ಲುಗಳಲ್ಲಿ ಕೆತ್ತಲಾದ ಕಾವ್ಯ. ಅದು ವಿಜಯನಗರದ ವೈಭವದ ಶಿಲ್ಪರೂಪ – ನಾಶವಾದರೂ ಜೀವಂತವಾಗಿರುವ ಪರಂಪರೆ.